“Chocola is echt gezond!” Hoe herken je voedingsmythes?

“Chocolade is echt gezond, vooral tijdens de wintermaanden”. “Rode wijn is goed voor het hart”. “E-nummers zijn ongezond”: zomaar een greep uit de vele voedingsmythes die hardnekkig blijven rondwaren. Hoe kun je als consument nu zeker weten of dergelijke uitspraken kloppen? Vandaag geef ik je tips waarmee je kritischer kunt kijken naar dit soort sensatiekoppen. 

Kort door de bocht trekt de aandacht

Bovenstaande koppen staan elke maand wel een keer in het nieuws. Wat maakt dat we nieuwsberichten met dit soort titels lezen? Eigenlijk zijn we gewoon een beetje lui: dit soort koppen zijn altijd kort, lezen lekker weg en meestal wordt er iets gezegd dat je graag wilt horen. Handig voor de krant, want die trekt zo lekker veel lezers. Het is ook wel makkelijk, zo’n zwart-wit geformuleerde kop: je weet als lezer meteen waar je aan toe bent. Fijn! Hoewel…

Grijs gebied

Het onderzoek dat in dit soort artikelen wordt besproken, is eigenlijk nooit zo zwart-wit als de kop doet vermoeden (eerder honderdvijftig tinten grijs). Maar om een lekker lezend artikel te maken, worden de nuances van het onderzoek er vaak uitgeknipt. Met als resultaat: conclusies die nét niet kloppen. Of soms helemaal van geen kant kloppen. En dat is hét recept voor de voedingsmythe. 

Een genuanceerde kop trekt natuurlijk ook weinig lezers. Ik bedoel, wie leest dit nu graag: “antioxidanten in chocola hebben een beschermend effect op hart en vaten maar het verzadigd vet en de cafeïne erin kunnen ook juist hartproblemen veroorzaken”. Nou ja, ik vind dat stiekem heel interessant maar ik snap ook wel dat de meeste mensen na het woordje “vaten” stoppen met lezen omdat ze zijn afgeleid door Instagram.

Niet alleen journalisten kloppen nieuws soms op

Hoogleraar wetenschapscommunicatie Ionica Smeets vertelde in haar lezing “Kan het nieuws volgen dodelijk zijn?” voor de Universiteit van Nederland dat niet alleen journalisten nieuws soms opkloppen. Voorlichters van universiteiten doen dit (onbewust) ook wel eens. Het gebeurt lang niet altijd met opzet, soms is er gewoonweg weinig ruimte beschikbaar voor tekst in een persbericht en worden nuances uit onderzoek weggelaten. 

Hoe kun je kritisch zijn op uitspraken over voeding?

Bij krantenkoppen die te mooi lijken om waar te zijn, moet er eigenlijk meteen een alarmbel bij je gaan rinkelen. Wil je nagaan of uitspraken echt kloppen? Kijk dan eerst of er onderaan het artikel een link staat naar het oorspronkelijke persbericht of, nog beter, naar het onderzoek zelf. Mocht je dit kunnen vinden, dan kun je uitzoeken of het artikel te kort door de bocht is of dat er best wat van klopt. Vragen die je je daarbij kunt stellen:

  • Is het onderzoek gedaan op mensen? Veel onderzoek wordt gedaan op dieren, bijvoorbeeld muizen. De uitkomsten daarvan zijn niet één op één toepasbaar op mensen.
  • Is het aannemelijk dat er een oorzaak gevonden is? Wordt er gesproken over een verband tussen twee dingen, maar is het niet duidelijk wat voor verband? Onderzoek toont vaak helemaal geen oorzaak-gevolg relatie aan, maar alleen een samenhang tussen dingen. Dat betekent niet altijd dat het één de oorzaak is van het ander. Zeker bij voeding is het lastig om aan te tonen dat iets de oorzaak ergens van is. Er zijn gewoonweg heel veel variabelen die invloed kunnen hebben op de gezondheid (macro- en micronutriënten in producten, iemands leefstijl en omgeving, genetische aanleg etc.)
  • Staat er in het nieuwsbericht commentaar van een onafhankelijke expert, die niet betrokken was bij het onderzoek? Deze persoon schetst vaak een realistischer beeld. Dat relativeert de sensatiekop en maakt het artikel betrouwbaarder.
  • Wie heeft het onderzoek uitgevoerd? Zijn de onderzoekers onafhankelijk (bijvoorbeeld: zijn ze van een universiteit of onafhankelijk onderzoeksinstituut)? Of is het onderzoek door een fabrikant gefinancierd? Als dat laatste het geval is, kan er natuurlijk sprake zijn van belangenverstrengeling. Vraag je dan zeker af of je de conclusies serieus kunt nemen. 
  • Hoe groot is de onderzoeksgroep? Zijn er in het onderzoek slechts tien mensen onderzocht? Dan kun je je afvragen in hoeverre je daar conclusies aan kunt verbinden. Een groep van tien mensen is natuurlijk niet echt een goede afspiegeling van de Nederlandse bevolking. 
  • Hoe lang duurde het onderzoek? Duurde het onderzoek lang genoeg om een betrouwbaar effect te kunnen zien? Onderzoek naar het effect van voeding op de gezondheid van mensen kan bijna nooit in een hele korte periode gedaan worden. 
  • Wat voor onderzoek is het? Gebruikten de onderzoekers een controlegroep? Een onderzoek is betrouwbaarder als er een controlegroep en een placebogroep is. De controlegroep krijgt bijvoorbeeld een echt medicijn en de placebogroep het nep-medicijn. Het is nóg betrouwbaarder als zowel de onderzoekers als de groep onderzochte mensen niet weten wie de behandeling of het placebo heeft gekregen. Het onderzoek is dan dubbelblind uitgevoerd. Zo kan niemand het onderzoek beïnvloeden en zijn de resultaten betrouwbaarder. 

Conclusie

Dat chocolade gezond is, geloof ik zo. Nou ja, dat wil ik wel wat nuanceren: ik vind dat het uitstekend in een gezond eetpatroon past! En niet alleen tijdens de wintermaanden ;). Maar meestal neem ik zo’n uitspraak met een pak zout en check ik voor de zekerheid de bron. Als je jezelf een aantal van de bovenstaande vragen stelt en het antwoord vergelijkt met het krantenbericht, kun je heel aardig inschatten hoe betrouwbaar het bericht is. Heb je alles uitgezocht en is het antwoord nóg niet duidelijk? Bedenk dan: “if it’s too good to be true, it’s too good to be true.”

Welke voedingsmythe kom jij wel eens tegen in het nieuws? 

 

Bronnen

Universiteit van Nederland. (2019). Kan het nieuws volgen dodelijk zijn? Geraadpleegd op https://universiteitvannederland.nl/college/kan-het-nieuws-volgen-dodelijk-zijn.  

“Chocola is echt gezond!” Hoe herken je voedingsmythes?
Getagd op:        

2 thoughts on ““Chocola is echt gezond!” Hoe herken je voedingsmythes?

  • 10 december 2019 om 08:13
    Permalink

    Ik heb je blog over voedingsmythes met veel interesse gelezen. Ze zijn te vergelijken met fake news. Je academische aanpak is dan ook de juiste toepassing. Je dient je altijd af te vragen: hoe geïnformeerd ben ik? Ik geloof overigens ook dat chocolade gezond is. Het gaat dan wel om pure, zogenaamde rauwe chocolade. De aanbeveling daarbij is: niet gewoon opeten, maar laten smelten op de tong.

    Beantwoorden
    • 12 december 2019 om 09:58
      Permalink

      Hi Natalie,
      Bedankt voor je reactie. Net als bij fake news kijken mensen idd vaak niet verder dan alleen een nieuwsbericht (ik ook niet altijd!). Hopelijk helpen de tips in mijn blog om nieuwsberichten kritischer te lezen. Goede tip wat betreft de chocola, zo geniet je er extra van!

      Beantwoorden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *